Dashami Shraddha 2026: Date, Muhurat, Rituals & What to Do and Avoid | Pitru Paksha
दशमी श्राद्ध 2026: 5 ऑक्टोबरला करा हे विधी | तिथी, मुहूर्त, श्राद्ध विधी, काय करावे व काय करू नये
पितृपक्ष जेव्हा अंतिम चरण मध्ये प्रवेश करतो तेव्हा दशमी श्राद्ध हा एक दिवस येतो. ज्यामध्ये स्मरण, पूर्णता व पितरांच्या सोबत उत्तरदायित्व चा एक अनुभव येतो. ह्या वर्षी दशमी श्राद्ध 5 ऑक्टोबर 2026 सोमवार ह्या दिवशी आहे. ह्या दिवशी श्राद्ध करण्यासाठी कुतुप मुहूर्त 11:36 मिनिट पासून 12:24 मिनिट पर्यन्त आहे तर रोहिणी मुहूर्त 12:24 मिनिट ते 1:12 मिनिट पर्यन्त आहे. अपराहन काळ दुपारी 1: 12 मिनिट ते 3:36 मिनिट पर्यन्त शुभ मुहूर्त आहे. ह्याच वेळी तर्पण, पिंडदान, व ब्राह्मण भोजन देणे फलदायी मानले जाते.
दशमी श्राद्ध काय आहे?
दशमी श्राद्ध पितृ पक्षमधील 16 दिवसा पैकी एक महत्वपूर्ण तिथी श्राद्ध आहे. ह्या तिथीला ज्यांचे श्राद्ध केलेजाते ज्यांचे देहावसान कोणत्या पण महिन्यात किंवा कोणत्या सुद्धा वर्षात दशमी ह्या तिथीला झाले आहे. मग ती शुक्ल पक्ष किंवा कृष्ण पक्ष तिथी असो. ह्या दिवशी पितरांसाठी विधीपूर्वक तर्पण, पिंड अर्पण व श्रद्धा सहित भोजन दान केले जाते.
आपल्या कडे काही परंपरामध्ये दशमी श्राद्ध सुद्धा म्हटले जाते. दशमी श्राद्ध हे पितृपक्ष मध्ये एक विशेष तिथी मानली जाते.
दशमी श्राद्ध तिथी व मुहूर्त:
पितृपक्ष 26 सप्टेंबर 2026 पासून आरंभ झाला असून 10 ऑक्टोबर 2026 पर्यन्त आहे. ह्याच क्रमामध्ये दशमी श्राद्ध 5 ऑक्टोबर 2026 सोमवार ह्या दिवशी आहे. हा दिवशी मातृ नवमी नंतर व एकादशी श्राद्धच्या अगोदर येतो. म्हणूनच दशमी तिथी पितृ पक्षमध्ये अंतिम व अधिक प्रभावशाली दिवसांमध्ये मानली जाते.
दशमी श्राद्ध अनुष्ठान वेळ:
कुतुप मुहूर्त: सकाळी 11:36 मिनिट ते 12:24 मिनिट
रौहिण मुहूर्त: दुपारी 12:24 मिनिट पासून 1:12 मिनिट पर्यन्त
अपराह्न वेळ: दुपारी 1:12 मिनिट ते 3:36 मिनिट पर्यन्त
सोमवारचा संबंध चंद्र व भगवान शिव ह्या दोघांशी मानला जातो. वैदिक परंपरामध्ये चंद्रलोक ला पितरांच्या सूक्ष्म निवसाशी जोडला जातो. म्हणूनच सोमवारी येणारे दशमी श्राद्ध पितृ शांती व पितृ तृप्ती साठी विशेष प्रभावशाली मानले आहे.
दशमी श्राद्ध कोणत्या लोकांनी केले पाहिजे:
दशमी श्राद्ध प्रथम करण्याचा अधिकार ज्यांना आहे ज्यांच्या परिवारातील पितृकुल किंवा मातृकुल ज्यांचे प्रत्यक्ष पूर्वजचे निधन दशमी तिथीच्या दिवशी झाले आहे. हाच त्याचा मुळ नियम आहे. जर तुम्हाला नक्की माहिती आहे व दशमी तिथीच आहे तर पितृपक्ष मध्ये दशमी तिथीलाच श्राद्ध करणे शास्त्र नुसार मानले जाते.
जर परिवारातील प्रियजांचे निधन विजया दशमीच्या जवळ पास झाला आहे व मृत्यू तिथी लक्षात नसेल व ज्याचा संबंध क्षत्रिय परम्पराशी आहे त्यांच्या साठी दशमी श्राद्ध एक गहरा भाववाला दिवस मानला जातो.
दशमी श्राद्ध विधि कशी केली जाते:
दशमी श्राद्धला शुद्धता, संकल्प व क्रमबद्ध अनुष्ठानचे विशेष महत्व आहे.
दशमी श्राद्ध असेल त्यादिवशी सकाळी सूर्योदय होण्याच्या अगोदर उठून स्नान करून सुरुवात केली जाते. जर तीर्थ स्थानी अनुष्ठान करणार असाल तर पहाटे उठून स्नान करणे फलदायी आहे. प्रयागराज मधील त्रिवेणी संगमवर स्नान केल्याने शरीर व मन दोन्ही पवित्रता शी जोडले जाते. स्नान झाल्यावर स्वच्छ पांढरे वस्त्र किंवा बिन शिवलेले वस्त्र धारण करा. मग कुलदेवताची व गृह देवताची पूजा श्रद्धेने केली जाते.
संकल्प करा:
श्रद्ध चा आरंभ संकल्पनी होतो. संकल्पमध्ये कर्ता आपले नाव, वडिलांचे नाव, गोत्र, वर्तमान काळ विवरण व ज्या पितरांसाठी श्राद्ध केले जात आहे त्यांचे स्मरण केले जाते. संकल्प हे सामान्य धार्मिक कर्म ला विशिष्ट पितरां पर्यन्त पोचवण्याचे आध्यात्मिक माध्यम मानले जाते.
तर्पण देणे:
तर्पण देणे हे दशमी श्राद्धचे अत्यंत महत्वपूर्ण अंग आहे. त्यामध्ये जल, काळे तीळ, जवस, व कुशचा प्रयोग केला जातो. उजव्या हाताच्या ओंजलीने हळूहळू जल, अर्पित करताना पितरांचे नाव घ्या. ह्या तीन पिढ्यांचा पितरांचा क्रम येतो. पण दशमी तिथीला दिवंगत पितृ ला विशेष रूपात अग्रस्थान दिले जाते.
पिण्डदान करा:
तर्पण बरोबर पिंड तयार केले जाते. ह्यामध्ये शिजवलेले तांदूळ म्हणजेच भात, तीळ, तूप मध व कधी कधी जवस पिठात मिक्स करून बनवले जाते. प्रतेक पिंड सावधानी नी बनवून संबंधित पितृचे नाव घेऊन अर्पित केले जाते. पिंडदानचा अर्थ असा मानला गेला आहे की ते पितृ आत्म्याला पोषणासाठी एक प्रतिकात्मक शरीर प्रदान करते, ज्याच्या माध्यमातून ते अर्पणाची सूक्ष्म शक्ती ग्रहण करू शकतील.”
प्रयागराज ह्या पवित्र ठिकाणी जेथे गंगा, यमुना व अदृश सरस्वतीचा संगम मानले जाते तेथे पिंडदान करण्याचा भाव अधिक गहन मानला जातो.
ब्राह्मण भोजन:
दशमी श्राद्ध ह्या दिवशी ब्राह्मण भोजन हे अनिवार्य अंगा पैकी एक मानले जाते. सात्विक भोजन मध्ये कांदा, आल-लसूण, व मांसाहारचे स्थान नाही. भोजन पूर्ण श्रद्धा, नम्रता व सेवा भावने करावे. भोजन झाल्यावर दक्षिणा व यथाशक्ति वस्त्र अर्पित करणे श्रेयस्कर मानले जाते.
कावळा, गाय ह्यांना अन्न अर्पित करा:
श्राद्धच्या शेवटी कावळा, गाय, मुंग्या ह्यांना थोडे थोडे अन्न अर्पित करा. हे केवळ परंपराचा विस्तार नाहीतर पितृ अर्पणची व्यापकताचे प्रतीक मानले जाते.
शास्त्रामध्ये दशमी श्राद्धचे महत्व:
विष्णु पुराणची परंपरा दशमी तिथीला विष्णु दशवतारशी जोडले जाते. दशमी श्राद्ध विशेष रूपानी ज्या परिवारांशी अधिक अर्थपूर्ण मानली गेली आहे, ज्यांची आस्था वैष्णव परंपराशी जोडली गेली आहे. अशी मान्यता आहे की, ह्या दिवशी केलेले श्राद्ध विष्णु कृपाशी अधिक कल्याणकारी होते.
मत्स्य पुराणमध्ये हा भाव मिळतो जो की दशमी श्राद्ध पवित्र तीर्थ ठिकाणी केले तर त्याचे फळ फक्त एक पितृ पर्यन्त सीमित नसून अजून बाकी पूर्वजां पर्यन्त पोचते ज्याचे पूर्ण वर्षात स्मरण केले गेले नसेल. म्हणूनच दशमी तिथीला पूर्ण दिवस मानले जाते.
दशमी श्राद्धच्या दिवशी काय करावे?
दशमी श्राद्धच्या दिवशी संयम व श्रद्धा ने घालवावा. काही कार्य विशेष रूपात उपयोगी मानले जातात.
दशमी श्राद्धच्या दिवशी काय करावे? व काय करू नये?
“विष्णु सहस्रनाम” किंवा “वैष्णव स्तोत्र” पठन करावे. दशमी तिथीला विष्णु संबंध ह्या साधनेला बल देते.
काळे तीळचा भरपूर वापर करा, कारणकी श्राद्धमध्ये ते अत्यंत आवश्यक मानले जाते.
तुळशी पत्र अर्पित करा, तुळशी विष्णु प्रिय मनाली जाते.
10 दिवे लावावे दशमी ची संख्या पूर्णता व प्रकाशचा संकेत देते.
10 लोकांना अन्न दान करा. दशमीच्या दिवशी दान करण्याचे पुण्य अधिक प्रभावशाली मानले जाते.
विष्णु मंदिरात दर्शन घेण्यासाठी जा. त्यामुळे वैष्णव भावला सन्मान मिळतो.
दशमी श्राद्ध ह्या दिवशी काय करू नये?
जसे काही आचरण करण्यासाठी योग्य आहे तसेच काही गोष्टी करण्या पासून मनाई आहे.
मांस, मछली, अंडी, कांदा, लसूण व तामसी भोजन करू नये. श्राद्ध मध्ये सात्विकता आवश्यक मानली आहे.
नवीन कार्य, नवीन आर्थिक निर्णय घेऊ नका. पितृ पक्ष स्मरण व संयमचा काळ आहे.
ब्राह्मण भोजन विसरू नका कारण की हे श्राद्ध पूर्णता चा मुख्य भाग आहे.
रात्रीच्या वेळी श्राद्ध करू नका, अनुष्ठान अपराह्न काळ पर्यन्त करणे उचित आहे.
लोखंडाचे पात्र उपयोगात आणू नका. तांबे, पितळ किंवा रजत अधिक उपयुक्त मानले जाते.
अनुष्ठान करताना आळस येऊ देवू नका पूर्ण वेळ श्रद्धा ठेवा.
